الگوی تفحص گروهی( مکاشفه ای):

روش مکاشفه ای به شیوه ای از تدریس و یادگیری گفته می شود که دانش آموز بر اساس راهنمایی خاص معلم مفهوم یا مسئله را به طور انفرادی مطالعه و بررسی می کند و مورد آزمایش قرار می دهد. سپس از اطلاعات به دست آمده نتیجه گیری می کند و می کوشد به یک استنباط کلی برسد. در این روش شرایط آموزش طوری فراهم می شود که دانش آموز می تواند از طریق فعالیت های فکری خود و رهبری به کشف برخی مفاهیم و اصول علمی برسد.

به منظور آشنایی بیشتر با این روش ویژگیهای تدریس با روش مکاشفه ای را به شرح زیر بیان می کنیم:

1- فرایند تدریس و یادگیری از طریق بحث و پرسش و پاسخ است.

2- معلم درس خود را با ارائه یک پرسش ، طرح یک معما و یا بیان یک مشکل شروع می کند و از دانش آموزان می خواهد جواب یا راه حل مشکل را پیدا کنند.

3- بر خلاف روشهای معمول در این روش معلم نقش راهنما را دارد. یعنی هرگز جواب سوال را مستقیما در اختیار دانش آموزان قرار نمی دهد.

4- معلم به طور کلی جوابهای مختصر مانند : بله ، نه و شاید را کافی نمی داند و از دانش آموز توضیح بیشتری می خواهد.

5- در طول تدریس و یادگیری سعی معلم در این است که دانش آموزان را به اظهار نظر، تفکر، کنجکاوی و آزمایش نظریات خود تشویق کند.ولی هرگز درباره صحت یا سقم نظریات آنان دخالت یا قضاوت نمی کند.

6- معلم همواره سعی می کند از طریق راهنمایی و پرسشهای مناسب ، دانش آموز را در مسیر جمع آوری اطلاعات و کشف جواب قرار دهد.


رهنمودها و مهارتهای عملی

برای کاستن از محدودیت های این روش و بالا بردن کارآیی آن توجه به نکات زیر مفید و ضروری است:

1- مفاهیم و مسائلی را انتخاب کنید که با واقعیت تطبیق کند و قابل بررسی و کاوش باشد.

2- آزمایش و وسایل کمک آموزشی را طوری فراهم سازید که هر چه بیشتر سبب ایجاد انگیزه و کنجکاوی دانش آموز شود.

3-روش مشاهده بررسی و کاوش را به دانش آموزان بیاموزید تا ترتیب و مراحل کاوش را به طور عملی فرا گیرند و به نظم فکری عادت کنند.

4- مقدمات و شرایط فعالیت آموزشی را طوری فراهم کنید که شکل یا سوال مورد مطالعه کاملا روشن باشد و دانش آموزان بتوانند با اطمینان خاطر اطلاعات لازم را جمع آوری و طبقه بندی کنند و نتیجه لازم را به دست آورند.

5- وسایل ، ابزار و مواد مورد نیاز را قبلا تهیه و از درستی کار آنها اطمینان حاصل کنید.

6- وظیفه دانش آموزان را دقیقا معلوم کنید تا بدانند در پی یافتن جواب چه سوالی هستید.

7- به دانش آموزان فرصت کافی دهید تا به راحتی اظهار نظر کنند و توصیه کنید هنگام آزمایش و بررسی از مشاهدات خود یادداشت بردارند.

8- به دانش آموزان فرصت دهید تا متناسب با تواناییهای خود پیشرفت کنند. برای مثال:

امکانات آموزشی را طوری فراهم آورید که دانش آموزان ضعیف بتوانند بیش از دیگران به بررسی و آزمایش بپردازند.

9- اظهارات دانش آموزان را به دقت گوش دهید و فرایند آموزش را بر پایه کیفیت پرسش و پاسخ و سطح سوالات آنان پیش ببرید. سعی کنید توزیع سوال بین دانش آموزان عادلانه انجام گیرد. برای مثال:
می توانید جواب سوال دانش آموزان را به هم کلاسیهای آنان واگذار کنید.

10- اگر لازم بود از طریق سوالات پیگیر و مناسب ، دانش آموزان را در جهت کشف مفاهیم و جواب مسئله قرار دهید.

11- بحث های میان دانش آموزان را با راهنماییهای مناسب مانند " بهتر است درستی نظر خود را ثابت کنید،شاید چیزی را فراموش کرده ای " و ... هدایت کنید.

12- در صورت لزوم نظرات دانش آموزان را روشن تر و کامل تر برای دانش آموزان دیگر شرح دهید مانند : آیا منظورتان این است که

13- دانش آموزان را عادت دهید که بین گروه به شکلی عمل کنند تا از نظریات یکدیگر به درستی آگاه شوند. حتی اگر لازم باشد دست به آزمایش بزنند تا درستی نظریات آنان عملا ثابت شود.

14- در طول فعالیت تدریس همچنان که از سوالات ساده یادگیری استفاده می کنیم سعی کنید از سطوح بالای یادگیری نیز سوالاتی مطرح سازید. مانند : چگونه این دو نظریه را با هم یکی می دانید ؟ ، چگونه می توانیم این آزمایش را ساده تر انجام دهیم ؟

15- از جواب ها ، اظهار نظرها و قضاوت های دانش آموزان حمایت کنیم ولی در نحوه نتیجه گیری و کشف مفاهیم مستقیماً دخالتی نداشته باشیم. برای مثال: حمایت شما ممکن است به صورت خلاصه کردن نظریات دانش آموز در آن مورد خاص باشد.

16- دانش آموزان را عادت دهید نظرات خود را با دلیل و برهان ثابت کنند. همچنین کسانی را که در مورد عقاید سایر همکلاسان خود به اظهار نظر می پردازند را مورد تشویق قرار دهید.

17- دانش آموزان را عادت دهید تا آنچه را که از طریق کاوش به دست آورده اند در موقعیت های مشابه به کا رگیرند تا درستی نظریات خود را عملا مشاهده کنند به عبارت دیگر وقتی دانش آموز مشاهده کرد که نتیجه گیری و جواب به دست آمده در بسیاری از موارد مشابه جوابگوست مفهوم تعمیم را دقیقا درک خواهد کرد.

18- چنانچه عده دانش آموزان کلاس بیشتر از میزان مورد نظر شماست بهتر است شرایط فعالیت گروهی را فراهم سازید و خود ناظر و راهنمای فعالیت گروه های کاوش باشید.

19- در مورد برخی محدودیتها ، از بصیرت ، تجربه و مهارت معلمی خود استفاده کنید و با توجه به وقت کلاس ، اطلاعات قبلی دانش آموزان و همچنین ساده و مشکل بودن سوال مورد بحث ، میزان راهنمایی خود را تنظیم کنید.


امتیازات روش :

1- این روش تواناییهای فکری دانش آموزان را پرورش می دهد و سبب افزایش مهارتهای ذهنی آنان می شود.

2- دانش آموزان در جریان کاوش و جمع آوری اطلاعات راههای مختلف یادگیری را تجربه می کنند و می آموزند.

3- تجارب و یافته هایی که از این راه بدست می آید محصول کشف خود دانش آموزان است به همین سبب میزان پایداری مطالب در حافظه آنان بیشتر می شود.

4- از آنجا که خود دانش آموزان مطالب را کشف می کنند ذوق و علاقه به یادگیری و فعالیت بیشتر در آنان تقویت می شود.

5- در این روش دانش آموزان متناسب با قدرت و توانایی خود یاد می گیرند و پیشرفت می کنند.

6- در این روش دانش آموزان ناچار می شوند معلومات پراکنده خود را نظم بدهند و از ترکیب و نظام آنها مجهولاتی کشف کنند از این رو می توانند به تدریج متکی به خود باشند و به نظم فکری و دقت کردن عادت کنند.

7- قبول نظریات و تائید فعالیتهای دانش آموز به وسیله گروه سبب نشاط و اعتماد به نفس او می شود.

8- در این روش معلم به عنوان یکی از اعضای گروه کاوش به شمار می آید و امتیاز خاصی نسبت به سایر اعضا ندارد در این حالت دانش آموزان احساس آزادی می کنند و نظریات خود را به راحتی می گویند.
9- در این روش دانش آموزان با احتیاط ، به واقعیتها و نظریات علمی می نگرند و هر مطلبی را به اعتبار اینکه مبنای علمی دارد ، به سادگی قبول نمی کنند.

10- با اینکه دانش آموزان در این روش به تنهایی فکر می کنند ، کار ، گروهی است به این سبب تعلیم و تعلم بهتر انجام می گیرد و حس همکاری تقویت می شود.

11- پرسش و پاسخ دانش آموزان و واکنشهایی که از خود نشان می دهند ، سبب گسترش فرآیند تدریس می شود و تصمیمات قبلی معلم ، نقش چندانی در فعالیت های آموزشی ندارد.

12- معلم موفقیت خود را در این روش ، بر اساس کیفیت پرسش و پاسخ ، نتیجه گیری و سایر واکنش های دانش آموزان ارزشیابی می کند.


محدودیتهای این روش :

1- در این روش ، اصل بر این است که همه دانش آموزان ، آمادگی ذهنی لازم برای این نوع یادگیری را دارند ولی امکان دارد دانش آموزان کند ذهن ، در مواجه با با مفاهیم مجرد و پرسش های تحلیلی و درک روابط بین مفاهیم ، دچار اشکال و سردگمی شوند و یا برای ترکیب و تعمیم نتایج به دست آمده توانایی لازم را نداشته باشند. همچنین ممکن است چند دانش آموز تیز هوش ، فعالیت های آموزشی کلاس را در اختیار خود بگیرند و سبب دلسردی بقیه دانش آموزان بشوند.

2- این روش ، برای کلاسهایی که عده زیادی دانش آموز دارد ، مناسب نیست. زیرا بررسی و کاوش ، به دقت زیادی نیاز دارد به خصوص اگر یکی از دانش آموزان مشکلی داشته باشد و پرسش های زیادی بکند ، بقیه دانش آموزان باید منتظر بمانند.

3- در این روش ، چون میزان راهنمایی دانش آموزان دقیقا معلوم نیست ، امکان دارد معلم بیش از لزوم ، دانش آموزان را راهنمایی کند بنابر این عده ای معتقدند که این روش در خلاقیت فکری گروه دانش آموزان چندان موثر نیست.

4- درستی نظریات و یافته های دانش آموزان در زمینه علوم تجربی ، گاه باید مورد آزمایش قرار گیرد از این رو ، اجرای این روش با وقت کلاس سازگاری ندارد.