این الگو را دیوید آزوبل 1963 تدوین کرده و یکی از الگوهای خانواده اطلاعات پردازی است که تحقیقات زیادی روی آن انجام شده و برای دانش آموزان ساختار شناختی  و برای درک مطلب عرضه می کند از این الگو تقریبا برای هر محتوی و هر سنی استفاده می شود . الگوی پیش سازمان دهنده باعث یادگیری با مهنا در دانش آموزان می شود و در آن معلم ساخت ذهنی را در دست و همواره مطالب یادگیری را به ساخت ذهنی ارتباط می دهد معلم به دانش آموزان کمک می کند تا مطالب جدید را از مطالب قبلی تمیز دهد این الگو تقویت مفاهیم ، درون سازی معنی دار ، اطلاعات و افکار ، عادت به تفکر منظم و منطقی و تقویت روحیه کاوشگری در دانش آموز ان می شود

هدف: مهمترین هدف این الگو معنی دار کردن یادگیری است. این الگو به معلمان کمک می کند تا بتوانند مقدار زیادی اطلاعات را به طور معنی دار و مؤثر انتقال دهند. با استفاده از این الگو فراگیر می تواند یادگیری طوطی وار را رها کرده و با مسلط گشتن بر اطلاعات ساخت شناسی خود را استحکام بخشد و در اصل این الگو با افزودن بر پایداری دانش قبلی فراگیران، کسب اطلاعات جدید را آسان می سازد.
همچنین این روش تمایل به کاوشگری و عادت به تفکر دقیق در فراگیر را افزایش می دهد.

پیش سازمان دهنده

"پیش سازمان دهنده" یک مطلب یا مفهوم کلی است که در مقدمه تدریس می آید تا مبحثی را که به شاگردان ارائه داده می شود با مباحث پیشین همان درس مربوط سازد و پایه ای برای ارتباط مفاهیم جدید با پیشین شود. در این الگو، معمولاً مطالب از کلی به جزئی مورد بررسی قرار می گیرد.

 ساخت شناختی چیست؟

مجموعه اطلاعات و مفاهیمی که در زمینه یک رشته درس در ذهن فرد به وجود می آید، "ساخت شناختی" او را از آن مجموعه دانش تشکیل می دهد. مثلاًٌ مفاهیم درس فیزیک که از قبل در ذهن دانش آموز به وجود آمده است، بر روی هم ساخت شناختی او را در علم فیزیک تشکیل می دهد. 

 یادگیــری معنـادار چیست؟

به آن نوع یادگیری گفته می شود که مفاهیم جدید، ریشه در مفاهیم گذشته فرد داشته باشد و براساس آن بنا شود.

 ویژگیهــای الگوی پیش سازمان دهنده:

1- مـراحل اجـرای الگوی پیش سازمان دهنده:

در ابتدا پیش سازمان دهنده ارائه می شود که باید از مطالب درس جدید کلی تر باشد سپس معلم به ارائه مطالب و مفاهیم درس جدید می پردازد و در آخر کار برای تفهیم بیشتر مطالب جدید باید مثالها و نمونه هایی ارائه می دهد.

 2- چگونگی کنش و واکنش معلم نسبت به شاگردان در الگوی پیش سازمان دهنده:

در این الگو معلم نقش انتقال و ارائه کننده مفاهیم درس را دارد و شاگردان، دریافت کننده و پذیرنده مطلب درسی هستند. برای اثر بخشیدن به این الگو، مهمترین نکته این است که معلم باید برای ارائه مطالب درسی، مناسبترین پیش سازمان دهنده را انتخاب کند. جهت ارتباط، همیشه از طرف شاگرد یا شاگردان است. 

 

3- مـاهیت روابط میان گروهی:

در این الگو، معلم با فرد فرد دانش آموزان یا با کل آنها ارتباط پیدا می کند ولی این ارتباط یک طرفه است یعنی شاگردان معمولاً با او و با یکدیگر ارتباط ندارند و در واقع معلم بر کلاس مسلط است. برای افزایش روابط میان گروهی در این الگو، معلم می تواند با طرح پرسشهای راهنمایی کننده، فراگیران را به شرکت در بحثهای کلاس علاقه مند کنند. 

 

4- شـرایط و منابع لازم در الگوی پیش سازمان دهنده:

در این الگو، معلم و کتاب و کلاس درس فقط منابع و شرایط آموزشی هستند. در این الگو معلم باید بتواند مطالب کلی را از جزئی تمیز دهد. باید سخنران خوبی باشد، به فراگیران فرصت دهد تا در فرآیند آموزشی شرکت جویند. معلم در هر موقعیت آموزشی، یکی از منابع متعدد اطلاعات است و سایر منابع از جمله ابزارهای آموزشی، به شاگردان امکان می دهند تا به مطالب درسی از زاویه های مختلف نگاه کنند. 

 

محاسن و محدودیتهای الگوی پیش سازمان دهنده:

الگوی پیش سازمان دهنده، الگوی مناسبی برای دروس نظری است و مناسب برای نظامهای آموزشی فقیر می باشد. در این الگو از یک زمان آموزشی محدود می توان حداکثر استفاده را کرد. از اتلاف وقت جلوگیری می شود. مفاهیم، بطور منظم در ساخت شناختی شاگردان جای می گیرد.   

1 )   این الگو برای دانش آموزانی که در مرحله عملیات عینی قرار دارند تاثیر بیشتری دارد.

2)      برای ارائه دادن مطالب کلی و  در شیوه سخنرانی بیشتر از آن استفاده می شود .

3)      اثر پیش سازمان دهنده برای فراخوانی حقایق و قواعد بسیار بیشتر است .

4)    در این روش درس سازمان شده و مطالب با ساخت شناختی ارتباط برقرار می کند و همچنین مصور کردن آنها می تواند اندازه اثر را بیش از انحراف معیار افزایش دهد

5)      در این الگو دانش آموزان نحوه یادگیری را یاد گرفته در سطح مفهومی بالاتر قرار می گیرند .

6)      دانش آموزان یاد می گیرند که با تحلیل و کاربرد مفاهیم مسائل را حل کنند  .

 

از محدودیتهای آن می توان به:

در این الگو تمام تصمیمات توسط معلم گرفته می شود به نیازها و علایق و تواناییهای شاگردان کمتر توجه می شود، محتوا با زندگی واقعی شاگردان چندان ارتباطی ندارد. به مسائل روانی، عاطفی و اجتماعی شاگردان کمتر توجه می شود.

مراحل تدریس الگوی پیش سازمان دهنده:

 

الگوی سازمان دهنده دارای فعالیّت سه مرحله ای است

1-ارائه پیش سازمان دهنده

2-ارائه مطالب درسی یامطالب موردنظر

3-تحکیم سازمان شناخت

 

مرحله اوّل:ارایه پیش سازمان دهنده:این مرحله ترکیبی از سه فعالیّت می باشد

الف).روشن ساختن منظورهای درس:سازمان دهنده تنها یک عبارت ساده نیست بلکه خود یک مطلب است وذهن باید آن راهمچون مطالب یاد گرفتنی درس کشف کند پس باید آنرااز تفسیرهای مقدّماتی ومفید درس جدا کردسازمان دهنده ی واقعی حــول مفاهیم اصلی یک درس ساخته می شود ومطالب کلّی تری ازمطالب یاد گرفتنی درخود درس است.

 

ب).ارائه سازمان دهنده:درسازمان دهنده چه توضیحی یا مقایسه ای باید نمودهای مشخص واصل مفهوم یا فرضیه مورد توجه قرار گیرد وبه دقّت بیان شود بنابراین معلّم و شاگردان بایدسازمان دهند وعلاوه برآن وظیفه یادگرفتنی درسی راآشکارســازند. نیــازی نیست که سازمان دهنده طولانی باشــدبلکه بایددرک شود وهمواره به مطالبی که سازمان می دهندآشنـاباشدوهمچنین نشان دادن آن وچندین بار تکرارمی تواند مفید باشد.

 

ج).برانگیختن آگاهی ازدانش مربوط:آگاهی فراگیـــراز تجارب ودانش قبــلی خودکه ممکن است به مطا لب یاد گرفتنی وسازمان دهنده مربوط باشد مهم است.

 

مرحله دوم:ارائه مطالب درسی یامطالب موردنظریادگیری

دراین مرحله مطا لب یادگرفـــتنی برحسب نوع موقعیت وشرایط کلاس به شکل سخنرانی،بحث،نمایش فیلم،آزمایش و قرائت مـتن ارائه می گردد درخلال درسی با ید سازمان مطالب درسی برای شاگردان واضح وروشن شود بطوری که  آنها احساس کلّی ازجهت نظم منـــطقی مطا لب وچگونگی ارتباط سازمان آنهاباسازمان دهنده راملاحظه کنند.

 

مرحله سوم:تحکیم سازمان شناخت:دراین مرحله ارتباط مطا لب جدیــــد بادانســته قـبـلی وتجا رب دانش آموزان باعث اسـتحکا م سازما ن شنا خت درذهن آنها می شود و دراین مورد آزوبل چهارفعالیّت رامعین می سازد

1-بررسی مجدّد موضوع از جنبه ای دیگر(اعتلای تشکّل مجدّد)

2-بهبود فعالیّت یادگیری درکلاس (اعتلای دریافت فعا ل یادگیری)

3-مطرح شدن انتقادهای دانش آموزان به محتوای درس

4-واضح وروشن کردن موضوع

 

راههای متعدّدی برای تسهیل تشکّل مجدّدمطالب جدید با ساخت موجودوجوددارد.

1- مطالب(تحریربزرگتر)رابه شاگردان یادآوری شود.

2-ازشاگردان خلاصه ای ازنموده های اصلی مطا لب یاد گرفتنی جدید رابخواهد.

3-تعارف دقیق راتکرارکند.

4-تفاوت های بین جوانب مطالب رابخواهد.

 

یادگیری فعال می تواند بوسیله موارد زیر برانگیخته شود

1-ازشاگردان بخواهندنحوه ارتباطمطالب جدید به سازمان دهنده رابیان کنند.

2-ازشاگردان مثالهای بیشتری برای مفاهیم یافرضیه های مطالب یادگرفتنی درس بخواهند.

3-ازشاگردان بخواهنداساس مطالب رابااستفاده ازواژگان خودودرقالب تفکّرخودبه کلام خودبیان دارند.

4-ازشاگردان بخواهند مطالب راازجنبه های دیگربررسی نمایند.

 منبع:کتاب الگوهای تدریس(1387):جویس،مارشاویل وامیلی کالهون ،مترجم:دکتـــرمحمّــدرضا   بــهــرنگ ،نشر کمال تربیت