ماهیت الگوی دریافت مفهوم

الگوی دریافت مفهوم به منظور کمک به دانش آموزان در یادگیری موثرتر مفاهیم وبر اساس مطالعات برونر،پیرامون شیوه ی تفکر طراحی شده است.دریافت مفهوم عبارت است از: جست و جوی ویژگی هایی که از آن ها برای تمیز نمونه ها از غیر نمونه های طبقات استفاده می شود. در این الگو از دانش آموز خواسته می شود، مثال هایی (نمونه هایی) را که دارای ویژگی های آن مفهوم است، با مثال های دیگری که آن خواص یا ویژگی ها را ندارند، مقایسه کند و به کشف ویژگی های مفهومی که در ذهن معلم است، نائل آید. اساس رویکرد دریافت مفهوم را نظرات برونر تشکیل می دهند.

 

تعریف مفهوم

مفهوم عبارت است از: طبقه ای از محرک ها که ویژگی های مشترک دارند. این محرک ها، یا شی ء هستند یا رویداد یا شخص. یادگیری مفهوم، به معنی قرار دادن اشیا یا مقولات در یک طبقه است. به این ترتیب می توان اعضای آن طبقه را شناخت. هر مفهوم دارای تعریف، عنوان یا نام است. بخش عمده ی مطالب درسی را مفاهیم و اصول تشکیل می دهند. ما از راه مفهوم سازی، دنیا را در ذهن خود خلاصه می کنیم. دریافت مفهوم نیز فرایندی استقرایی  است که ما را در سازمان دهی اطلاعات یاری می دهد.

 

مفهوم مثال مربوط و مثال غیرمربوط

به هر یک از موردها یا مصداق های مناسب یک مفهوم، ((مثال مثبت)) آن مفهوم و به هر یک از موردها یا مصداق های نامربوط آن، ((مثال منفی)) (غیرمثال) گفته می شود. مثلاً، تماشاچیان صحنه ی تصادف خیابان، مصداق منفی از مفهوم گروه و دانش آموزان یک کلاس، مثال یا مصداق مثبت آن است.

دراین الگو،مفاهیم وتعاریف به طور مستقیم در اختیار دانش آموزان قرار نمی گیرند،ابتدا نمونه هایی که برخی از آنها ویژگی های مفهوم مورد نظر را دارند وبرخی دیگر فاقد آن ویژگی ها هستند(نمونه های مثبت ومنفی)در اختیار دانش آموزان قرار می گیرند ودانش آموزان با مقایسه ی این نمونه ها به مفاهیم دست می یابند.

در حقیقت فراگیران احتمالاً پیش از به زبان آوردن نام مفهوم با بیان ویژگی های ضروری آن می توانند مثال ها را به درستی تمیز دهند.الگوی دریافت مفهوم،فرصت تحلیل جریان فکر ورشد شیوه های موثر تفکر را برای شاگردان فراهم می آورد.

 

 

مراحل اجرای الگوی دریافت مفهوم

این الگو از الگوهای فعال تدریس تلقی می شود که معلم در آن نقش ثبت کننده و کنترل کننده ی آموزشی را دارد. مراحل این الگو از ارائه ی مثال ها و غیر مثال ها توسط معلم آغاز و به مراحل آزمون، نام گذاری مفاهیم و کاربرد آن ها ختم می شود. این الگو  سه گام  اساسی دارد.

 مرحله ی اول:ارایه ی نمونه ها

باید از قبل برای مفهومی که می خواهید آن را آموزش دهید،تعدادی نمونه ی مثبت وتعدادی نمونه ی منفی تهیه کنید.منظور از نمونه های مثبت،نمونه هایی هستندکه ویژگی آن مفهوم را دارندومنظور از نمونه های منفی،نمونه هایی هستندکه ویژگی آن مفهوم را ندارند.

این نمونه ها می توانند به صورت نوشتاری (یک کلمه،یک عبارت،یک جمله یا...) باشندویا به صورت تصویر ،نمودار و... طراحی شوند.

برای اجرای این مرحله ،باید این نمونه ها را در اختیار دانش آموزان قرار دهید . مثبت ومنفی بودن آنها را نیز مشخص کنید. به دانش آموزان بفهمانید که منظور از نمونه های مثبت یا منفی چیست. نمونه ها را می توانیدروی تابلوی کلاس بنویسید ومثبت یا منفی بودن آنها را با علامت+یا- ویا با استفاده از کلمه های  بلی وخیر مشخص سازید. نمونه های تصویری را به صورت کارت هایی تهیه و زیر آنها مثبت یا منفی بودن آنها را تعیین کنید.

مرحله ی دوم:دست یابی به مفهوم

دانش آموزان در مرحله ی قبل ،نمونه های مثبت ومنفی را با یکدیگر مقایسه کرده اند وبا توجه به عامل یا عوامل مشترکی که بین مثال ها ی مثبت ومنفی وجود داشته فرضیه هایی در ذهن آنها نقش بسته است.

اکنون چند نمونه ی دیگر در اختیار دانش آموزان قرار دهید.اما این بار مثبت ومنفی بودن آنها را مشخص نکنید،بلکه از دانش آموزان بخواهید که این کار را انجام بدهند.سپس اجازه دهید،دانش آموزان فرضیه ها وتعاریف خود را ارایه دهند.فرضیه های درست را تایید ومفهوم را نامگذاری کنید ودر صورت لزوم از دانش آموزان بخواهید نمونه های دیگری مطرح کنند.

مرحله ی سوم:تحلیل شیوه ی تفکر

از دانش آموزان بخواهید درباره ی تفکرات خود در دو مرحله ی قبل صحبت کنند.از آنها بپرسید:در ابتدا چه فکر می کردید؟چرا آن طور فکر می کردید؟

این سوالات ،شروع خوبی برای یک بحث گروهی خواهند بود.زیرا در آنها دانش آموزان راهبردهای شیوه ی تفکر یکدیگر را کشف می کنند.درواقع دانش آموزان راهی را بیان می کنند که برای دست یابی به مفهوم طی کرده اند.

همچنین آنها می توانند درباره ی شکل گیری فرضیه ها در ذهنشان ونیز انواع وتعداد فرضیه ها بحث کنند.

هدف این مرحله آن است که راه درست کشف مطالب را به صورت غیر مستقیم با دانش آموزان تمرین  ومهارت های تفکر را در آنها تقویت کنیم.

 

گام ها

اقدامات معلم

فعالیت های فراگیر

اول

عرضه ی مثال ها و غیر مثال ها در دو ستون ((آری– خیر)) یا +و-

تفکر و تدوین فرضیه درباره ی مفهوم

مقایسه ی ویژگی های مثال ها و غیر مثال ها

نام گذاری مفهوم در ذهن خود

دوم1

فقط مثال ها را ارائه می کند، بدون قرار دادن آن ها در دو ستون آری یا خیر

مثال ها و غیر مثال های معلم را در دو ستون آری یا خیر قرار می دهند.

دوم2

 ثبت مثال ها و غیر مثال های دانش آموزان

تأیید فرضیات یا رد آن ها

ارائه ی نام مفهوم مورد نظر 

فراگیرندگان خود مثال می زنند و در ستون مناسب قرار می دهند

سوم

ارائه ی تعاریف مفهوم

تحلیل و جمع بندی مطالب 

بحث در مورد فرضیات

شرح تفکرات خود در زمینه ی مفهوم مورد نظر

 

یک نمونه مطابق با الگوی دریافت مفهوم به شرح زیر است:

کتاب مطالعات اجتماعی پایه ی اول دبیرستان، تدریس درس مفهوم ارزش و هنجار

 

گام اول

معلم: مفهومی در ذهن دارم. حدس بزنید چیست. به فهرستی از کلماتی که در دو ستون آری و خیر می نویسم، توجه کنید. هر کدام از موارد این فهرست، نشانه ای از مفهوم مورد نظر است. اگر کلمه را در ستون آری بنویسم، مثالی از مفهومی است که در ذهن دارم. اما اگر کلمه را در ستون خیر بنویسم، مثالی از مفهوم مورد نظر من نیست. خوب دقت کنید و آن مفهوم را حدس بزنید و در ذهن خود نگه دارید. در این مرحله معلم آن قدر کار ارائه ی مثال ها و غیرمثال ها را ادامه می دهد تا فراگیرندگان به مفهوم مورد نظر راهنمایی شوند (حداکثر حدود بیست جفت کلمه). در مراحل متفاوت این گام، معلم از فراگیر می پرسد که چند نفر مفهوم مورد نظر را حدس زده اند. چنان چه تعداد قابل ملاحظه باشد، گام بعدی را شروع می کند.

 

آری

خیر

تقوا

منظم بودن

علم

گفت و گو کردن

پاکیزگی

درس خواندن

پیروزی

سر موقع آمدن

فقط معلم

 

گام دوم

مرحله ی اول، معلم: می خواهیم درستی حدسیات شما را آزمایش کنیم. مثال هایی عنوان می شوند. شما بر اساس فرضیات خود بیان کنید هر یک را در کدام ستون (آری یا خیر) باید قرار دهم.

 

آری

خیر

 

مسواک زدن

عبادت

 
 

استقبال کردن

 

سلام کردن

دانش آموز و معلم

 

مرحله ی دوم، معلم: به نظر می رسد مفهوم را پیدا کرده اید. اکنون شما هم مثال بزنید و بگویید هر مثال را در کدام ستون (آری – خیر) باید قرار داد.

آری

خیر

قناعت

 

پوشش

 
 

کمک کردن

 

خوشامد گفتن

عدالت

 
 

محبت کردن

فقط دانش آموز

 

گام سوم

معلم: حدس ها و نظرات خود را در مورد مفهومی که یافته اید، بیان کنید. از کدام مثال به مفهوم پی بردید؟ در پایان معلم به کمک فراگیرندگان به تحلیل و جمع بندی نظرات و تبیین مفهوم ((هنجار)) در مقابل ((ارزش)) می پردازد.

 

کارکردهای مثبت استفاده از این الگو

1- بالا بردن سطح تحمل ابهام در فراگیرنده؛

2-  پایداری و عمق بیشتر مطالب یاد گرفته شده؛

3-  بهبود و تقویت قدرت تفکر و درک مفاهیم و اصول؛

4-  یادگیری تفکر استقرایی و دست یابی به نتیجه از جزء به کل.

5-  افزایش انگیزه ی یادگیری با ایجاد حالت بازی و معما در جریان تدریس.

 

قابلیت ها و نکات مهم در کاربرد الگو

1- یکی از وظایف معلم قبل از اجرای الگو، تهیه ی مصداق ها و غیر مصداق هاست.

2-  در هر گام، میزان ارائه ی مثال ها به تعداد فراگیر بستگی دارد که مفهوم را حدس زده اند.

3-  این الگو برای تدریس درس هایی که بخش عمده ی آن ها را مفاهیم و اصول تشکیل می دهند، مناسب تر است.

4-  مدت لازم برای اجرای این الگو حدود 30-20 دقیقه است.

5-  چنان چه از این الگو برای تدریس درس جدید استفاده شود، باید مثال ها آسان تر باشند و اگر برای ارزش یابی تشخیصی (درس قبلی) به کار رود، باید مثال ها اندکی دشوارتر انتخاب شوند.